تحلیل استعاری آب و آیینه در اشعار بیدل

نوع مقاله: علمی پژوهشی

چکیده

نقطة اوج سبک هندی و باعث بالیدن این سبک، تلاش‌ها و تصاویر خلاقانة بیدل دهلوی است که منجر به پیدایش انواع استعاره‌ها در اشعار وی شده است که در بسیاری موارد این استعاره‌ها بسیار دور از ذهن و کاملا بدیع هستند و به جرات می‌توان گفت جز در اشعار وی نمی‌توان در اشعار سایر شاعران یافت. سبک هندی از قرن یازدهم با صائب تبریزی در ایران و بیدل دهلوی در هندوستان شکل گرفته است؛ در این میان می‌توان بیدل را شهسوار سخن پارسی در قلمرو زبان فارسی در خارج از ایران دانست. در این مقاله تلاش نگارندگان بر این است که آب و آیینه را به ‌عنوان دو مورد از موتیوهای پرکاربرد شعری بیدل به همراه برخی استعاره‌ها و ترکیبات بدیع و تازة ساخته شده از آن‌ها توسط این نادره مرد غریب‌گو بیشتر تشریح نمایند تا مطالعة اشعار و درک‌ معانی عمیق فلسفی و عرفانی او برای دوست‌دارانش قدری آسان‌تر شود و با پرده‌برداری از ابهامات و پیچیدگی‌های زبانی او که ناشی از این نوع ترکیبات و تفکرات است حلاوت اشعار این نمایندة تمام‌عیار اسلوب هندی را بیش ‌از پیش به کام خوانندگان اشعارش برساند و غبار از چهرة این گوهر درخشان بزداید و ارزش اشعار او را بار دیگر متذکر شود.

کلیدواژه‌ها


تحلیل استعاری آب و آیینه در اشعار بیدل

لیلا سلیمان‌زاده*

دکتر محمدرضا شاد منامن** ـ دکتر حسین آریان***

دکتر توفیق هاشم‌پور سبحانی****

چکیده

نقطة اوج سبک هندی و باعث بالیدن این سبک، تلاش‌ها و تصاویر خلاقانة بیدل دهلوی است که منجر به پیدایش انواع استعاره‌ها در اشعار وی شده است که در بسیاری موارد این استعاره‌ها بسیار دور از ذهن و کاملا بدیع هستند و به جرات می‌توان گفت جز در اشعار وی نمی‌توان در اشعار سایر شاعران یافت. سبک هندی از قرن یازدهم با صائب تبریزی در ایران و بیدل دهلوی در هندوستان شکل گرفته است؛ در این میان می‌توان بیدل را شهسوار سخن پارسی در قلمرو زبان فارسی در خارج از ایران دانست. در این مقاله تلاش نگارندگان بر این است که آب و آیینه را به ‌عنوان دو مورد از موتیوهای پرکاربرد شعری بیدل به همراه برخی استعاره‌ها و ترکیبات بدیع و تازة ساخته شده از آن‌ها توسط این نادره مرد غریب‌گو بیشتر تشریح نمایند تا مطالعة اشعار و درک‌ معانی عمیق فلسفی و عرفانی او برای دوست‌دارانش قدری آسان‌تر شود و با پرده‌برداری از ابهامات و پیچیدگی‌های زبانی او که ناشی از این نوع ترکیبات و تفکرات است حلاوت اشعار این نمایندة تمام‌عیار اسلوب هندی را بیش ‌از پیش به کام خوانندگان اشعارش برساند و غبار از چهرة این گوهر درخشان بزداید و ارزش اشعار او را بار دیگر متذکر شود.

واژه‌های کلیدی

سبک هندی، بیدل، موتیو، آب، آیینه، استعاره

پیش‌گفتار

میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی (1054-1133) بزرگ‌ترین شاعر پارسی‌گوی سدة یازدهم و دوازدهم هجری است که توانسته است به‌وسیلة آثاری که در نظم و نثر دارد و با بینشی کاملاً تازه و با گویشی تقریباً بی‌همانند در میان اقران خویش شناخته‌شده‌تر و مشهورتر شود. «آنچه در غزلیات بیدل غیر از عشق و درد شخصی انعکاس دارد عرفانی است که تجربة مولانا و حافظ را با اندیشة ابن عربی و جامی درمی‌آمیزد و شعر را در آیینة حکمت و دیباچه تفکر و عبرت صوفیانه می‌کنند» (زرین­کوب، 1376: 310).

خیال‌پردازی و اندیشه‌های دور و ترکیبات غریب در شعر بیدل فراوان است و این نشان از ذهن خلّاق و دوراندیش اوست ولی این‌همه مفاهیم عرفانی و فلسفی و نازک‌خیالی‌های او به خاطر کثرت و نیز عمیق بودن آن‌ها مستلزم گره‌گشایی و رفع ابهام است و این میسر نمی‌شود مگر با تأمل و تفکر در اشعار او آشنایی با زبان و اصطلاحات او.

بیدل کشوری است که به دست آوردن ویزای مسافرت بدان، به‌‌آسانی حاصل نمی‌شود و به هرکس اجازة ورود نمی‌دهند ولی اگر کسی این ویزا را گرفت تقاضای اقامت دائم خواهد کرد. شاید به این حساب او در میان بزرگان ادب ما دیرآشناترین چهرة شعر فارسی می‌باشد (شفیعی، 1389: 18).

او شاعری مضمون‌آفرین است که با ذهن خلاق خویش سعی در آفرینش مضامین جدید و تشبیهات و استعاره‌های نو داشته است و در این زمینه اسب خیال خویش را چنان در سرزمین کبر معانی تاخته است که کسی از همگنان و هم‌عصرانش به‌پای او نرسیده‌اند و «به خاطر استعارات سیال که از ذهن تصویرسازش تراویده شعرش چندمعنایی و تأویل پذیرفته است» (اکرمی، 1390: 74)

این امر باعث شده که شعرش در هاله‌ای از ابهام فرو رود و برای اهل تحقیق دیریاب و مبهم شود؛ اما این ابهام در بیشتر اوقات مایة حسن و ملاحت شعر اوست نه موجب ملال و دل‌زدگی و در این میان آب و آیینه از پربسامدترین عنصرهای شعری او هستند و هر یک را در جای گوناگون و متفاوتی به کار گرفته است و این نمونه‌ای از نازک‌خیالی و باریک‌بینی اوست که باعث پویایی و تحرک اشعار او شده است و خوانندگان خویش را به وجد آورده و تحسین آنان را برانگیخته است که حاصل این خیال‌بندی و مضمون‌آفرینی بیدل برای آب، حیات است و برای آینه حیرت و این است حاصل آن‌همه خلاقیت و نگاه‌های نکته‌بین بیدل که دست­یافتن به این مهم برای خوانندگان اشعار او حاصل نمی‌شود مگر با آگاهی از زبان او و آشنایی با اندیشه‌ها و تعبیرات و تصاویر وی.

بیان مسأله

با توجه به اینکه بیدل را دانشمندترین شاعر زبان فارسی و یا شاعر فیلسوف نامیده‌اند می‌توان درک کرد که وی بیشتر از شاعر بودن به اندیشمند و فیلسوف بودن مشهور است و این نیز از خلال اشعار وی پیداست. شعر بیدل را از یک لحاظ می‌توان سهل ممتنع خواند از سویی اقتضای سبک هندی ایجاب می‌کرد که وی این‌گونه سخن بگوید و از طرفی شعرش آیینه تجلی عرفان شهودی هست پس این عوامل به انضمام نازک‌خیالی و مضمون‌آفرینی وی باعث شده است که اشعار ایشان چند بعدی به نظر آید و نیازمند تفکر و تأمل با این‌که وی بزرگ‌ترین شاعر پارسی‌گوی است و به پرکار بودن شهرت دارد ولی آن‌چنان‌که حق وی و شایستة اوست نه اندیشه‌هایش و نه افکارش در میان ایرانیان شناخته شده نیست و در این راه مانند قله‌ای[1] است که در مه غلیظ گرفتار آمده است که بلندی و عظمت این قله به خاطر غلیظ بودن مه قابل تشخیص نیست مگر آنکه بیننده فاصله‌اش را از این قله به حداقل برساند و از نزدیک شاهد عظمت آن باشد و این کار مستلزم این است که دربارة این شاعر و افکار و آثار او در داخل ایران فعالیت‌های بیشتری صورت بگیرد و او را آن‌چنان‌که شایستة مقام اوست بشناساند زیرا او در هند و افغانستان بیشتر از ایران شناخته شده است حال آن‌که او شاعری پارسی‌گوی است. پس جهت التذاذ و آشنایی بیشتر با شعر و فکر او باید که کلیدهای مطالعة آثار او و نیز علاقه و جرقه در پژوهش‌گران به وجود آید و هرچه بیشتر واژگان چند معنایی و ترکیبات و اصطلاحاتی که به دست او آفریده شده است شرح و بسط داد تا چراغی روشن در تاریکی این راه باشد و این تحقیق نیز سعی بر آن داشته است تا با روشن نمودن معانی استعاری«آب و آیینه» در شعر بیدل قدمی هرچند کوچک در این راه بردارد.

مفهوم استعاری آب در اشعار بیدل

به دلیل اهمیت و ارزش آب، این ماده در تمام مذاهب و نزد تمام ادیان و مردم سرزمین ها مقدس است؛ زیرا همان‌طور که زندگی و حیات جسمانی و مادی بدون آب امکان‌پذیر نیست. در نزد عرفا نیز حیات و تداوم زندگی بدون عشق و معرفت الهی امکان‌پذیر نیست و این همان مفهوم اصلی «آب» در نزد عرفا و متصوفان هر عصری است. ازنظر آنان آب یک مفهوم ظاهری دارد که موجب پاکی جسم و ظاهر انسان از نجاسات می‌شود و یک مفهوم باطنی و خاص دارد که همانا مایة طهارت و پاکی دل آدمی است از گناه و معاصی. بیدل دهلوی این «بزرگ مرد سبک هندی» و این «شهسوار سخن‌ پارسی» در خارج از مرزهای ایران با آفرینش ترکیبات خلاقانه از «آب» توانسته است استعاره‌های بکر و جدیدی خلق کند و مفهوم ذهنی خویش را به صورتی کاملاً نو و بدیع به خوانندگان اشعارش القا نماید به‌گونه‌ای که خوانندگان هیچ‌گاه از تکرار این واژه ملول و دل‌زده نمی‌شوند.

بیدل با «آب» این عنصر طبیعی مجالی یافته است تا مضمون‌آفرینی و نازک‌خیالی‌های خویش را به خوانندگان اشعارش بنمایاند و آنان را در مقابل عالمی قرار دهد که تابه‌حال آن عالم را تصور نکرده‌اند و قدم در آن ننهاده‌اند چراکه او در این عرصه، استاد مضمون‌آفرینی و تصاویر خیال‌انگیز است؛ و عالم خیال عالمی بسیار فراخ و گسترده است و بیدل با استادی تمام توانسته است به وسیله استعاره‌هایش تصاویر خیال‌انگیز و رویایی را به ‌صورت عینی و محسوس درآورد و فاصلة حقیقت و مجاز را به حداقل برساند و این‌چنین دنیایی جدید پیش‌روی خوانندگانش مجسم سازد.

بیدل آب را در معانی مختلفی در اشعارش آورده است. گاه از آن معنی حقیقی و گاه مجاز در نظر گرفته و گاه با ابداع ترکیبات جدید خوانندگان را به وجد آورده است. شاعر ما به پدیده‌های اطراف خویش نگاهی موشکافانه دارد و درپی کسب جوانب گوناگون آن‌هاست. بیدل بنابر طبیعت پیچیده پسند خویش غالباً می‌کوشد از یک کلمه بیش از یک کار بکشد چنین است که تا حدّ ممکن چند وجه کلمه را به کار می‌گیرد و از سر وجه، تصویر دیگری می‌آورد (کاظمی، 1386: 56).

مفاهیم استعاری آب در شعر بیدل

ـ او گاه از آب معنای زلالی و صفا را در نظر دارد.

وحدت از خودداری ما تهمت‌آلود دویی است

 

عکس در آب است تا استاده‌ای بیرون آب    
                     

 (بیدل، 1378: 133)

آب در شعر بیدل آن‌چنان زلال و صاف است که هر رهگذری می‌تواند خویشتن را در آن بنگرد.

عجزم چو آب و آتش یاقوت روشن است

 

یعنی که باعث تری و سوختن نیم

 (همان: 220)

ـ و گاهی نیز طراوت و شادابی را در نظر خوانندگانش مجسم می‌کند.

طراوت برده‌ام از آب و گرمی از دلِ آتش

 

چو یاقوت از فسردن انفعال صلح اضدادم

 (همان: 258)

ـ و زمانی نیز قصد بیدل از آوردن «آب» در اشعارش نشان دادن عرقی است که از شدت شرم و حیا به رخسار پدیدار می‌شود است.

آب گردیدن و موجی ز تمنّا نزدن

 

یاس ناموس حیائی است که من می‌دانم

 (همان: 227)

زندگی آب شد از کشمکش حرص و هوا

 

چند تازیم پی سگ که شکاری گیریم
 

 (همان: 241)

طبع خاموشان به نور شرم روشن می‌شود

 

در چراغ حسن گوهر آب، روغن می‌شود

 (همان: 188)

ـ آب در اشعار بیدل رمز آزادگی و رها شدن را نیز به ذهن خوانندگان القا می‌کند.

تاوان‌گری رفته‌ای از دیدة احباب

 

آب آن ‌همه زندانی غربال نباشد

 

(همان: 148)                          

ـ گاهی بیدل می‌خواهد خوانندگان خویش را به این نکتة حساس و مهم رهنمون شود که عمر انسان به‌سان آبی است که مدام در حال رفتن و گذشتن است و صدای آب یادآور حرکت و گذر عمر انسان است و این آب با صدای حرکت خویش می‌خواهد که انسان را از خواب غفلت بیدار نماید.

دلیل غفلت ما نیست غیر وحشت عمر

 

صدای آب ندارد بجز فسانة خواب

 (همان: 221)

و این نوع تصویرهای انتزاعی و دورسته از اندیشه‌های عرفانی اوست که به‌ نوعی انسان را به تفکر و تأمل وا می‌دارد. علاوه‌ براین بیدل با ساختن ترکیبات نو و خلاقانه‌ای که از «آب» دارد. تصویرهای شگفت‌انگیزی را از آن آفریده است.

ـ آب بقا: در شعر بیدل «آب بقا» همان «آب حیات» است که در اساطیر ایران و سایر کشورها نیز وجود دارد را به ذهن متبادر می‌سازد آبی که دست یافتن و رسیدن به آن در توان و ارادة هر کسی نیست و تنها همت‌های بلند را توان رسیدن به آن وجود دارد. بیدل نیز مشتاقانه در جستجوی رسیدن و دست یافتن به این آب است تا راهی برای ماندگاری بیابد چراکه چشمة عشق و معرفت است و نوشندة آب همیشه جاوید خواهد بود؛ و از این نوع است «آب حیوانی» که باز همان آب حیات است.

آب حیوان و دم عیسی نگردد چون خجل

 

سر به تیغش داد و جان تازه سامان کرد شمع

 (همان: 245)

طوفان غبار عدمیم آب بقا کو

 

دریا به میان محو شد از جوش کران‌ها

 (همان: 128)

تنزیه صد شبنم حیا پروردة تشبیه تو

 

جان صد عرق آب بقا گل کردة لطف تنت

 (همان: 137)

در خور آب بقا تشنة خون خودم

 

خلوت آیینه‌ام موج پری می‌زند

 (همان: 260)

آب زندگی نیز به همین معنا در شعر بیدل آمده است.

ز آب زندگی تا بگذرد تشویش رعنایی

 

خم وضع ادب پل کرد دوش و گردن ما را

که منظور از «آب زندگی» همان آب حیات یا آب بناست (کاظمی، 1386: 324).

ـ آبِ شمشیر: این اصطلاح از تعابیر خاص و از نوآوری‌های بی‌بدیل بیدل است و به معنی جوهر و برندگی شمشیر به‌کار رفته است که از یک نظر شمشیرهای هندی را یادآور است که در بین انواع شمشیرها به آبداری و تیزی و برندگی شناخته شده‌تر و مشهورتر است و یک‌سو قلم بیدل را متذکر می‌شود که به‌سان تیغ‌های هندی از سال1054 تا به امروز هم‌چنان تیزی و برندگی و اثرگذاری خویش را از دست نداده است و خواندن اشعار بیدل دقیقاً همان تأثیری را که در سال‌های اولیه خویش داشته هم‌چنان نیز دارد و حتی به جرأت می‌توان گفت که بیشتر از آن زمان‌ها امروزه و در میان ادیبان جهان جایگاه ویژه‌ای به صاحبش اختصاص داده است.

باز آب شمشیرت از بهار جوشی‌ها

 

داد مشت خونم را یاد گل‌فروشی‌ها

(بیدل: 68)

ـ آبِ گوهر: در نظر قدما گوهر از آب به وجود می‌آمد. آن‌چنان‌که سعدی شیرازی به وجود آمدن گوهر از آب باران اشاره کرده و گفته است:

چو خود را به چشم حقارت بدید

 

صدف در کنارش بجان پرورید

سپندش به جایی رسانید کار

 

که شد نامور لؤلؤ شاهوار

(بوستان سعدی، 469:1396)

پس گوهر از آب به وجود می‌آید و جزیی از آن به‌شمار می‌رود و نشانی از درخشندگی وو صفا و تلألؤ گوهرها دارد.

حباب پوچ از آب گهر امّیدها دارد

 

خداوندا به حق دل ببخشا بیدل ما را

 (بیدل: 104)

کیست رنگ معنی از لفظم تواند کرد فرق

 

باده چون آب گهر جوشیده در مینای من

 (بیدل: 449)

سخن اگر گهر است انفعال گویایی است

 

خموش باش که آب گهر نگردد کم

 (بیدل: 392)

مطابق با نظر و دیدگاه بیدل دهلوی، انسان و هر آنچه در طبیعت وجود دارد جزیی از کل به‌حساب می‌آید و آن وجود کلی و گیاه خداوند است و همة کائنات سایة او هستند و این نظریه «وحدت وجود» ابن عربی است که بیدل نیز به آن معتقد است پس او وجود خودش و هر انسانی را هم‌چون حباب پوچ می‌داند که از آب گهر یا همان خدا نشأت گرفته است و از خداوند توفیق بخشش دارد. چون حباب نیز از آب به وجود می‌آید با این تفاوت که آب وجودی ارزشمند و حباب وجودی پست و بی‌ارزش است که نیستی و عدمش به نفسی بند است؛ و از این نوع نگاه عمیق و درونی در شعر بیدل فراوان است که نشان می‌دهد او با این ژرف‌اندیشی‌های خویش قدم در وادی عرفان نهاده و درپی آن است که انسان را از حقیقت وجودی خویش آگاه نماید.

ـ آبِ دیده: بیدل از این ترکیب فراوان در شعرش استفاده نموده است. ازنظر بیدل همان‌طور که حباب از آب به وجود می‌‌آید بنای وجود انسان نیز از اشک است. گویی که ازنظر بیدل خاک آدمی را با آب دیده تبدیل به گل نمودند و انسان را ساختند به همین جهت این آب نمی‌تواند در وجود انسان همیشگی و جاوید بماند و با هر بهانه‌ای می‌خواهد که از قفس دل رها شود و آزاد زندگی نماید و به دریای حقیقت بپیوندد.

 

به دریای الم بیدل حبابیم

 

بنای ما به آبِ دیده برپاست

 (بیدل: 317)

چند کنم فکر آبِ دیدة بیدل

 

قطرة این بحر هم کنار ندارد

 (همان: 122)

شبنم طاقت فروش گلشن اشکم

 

آب در آیینه‌ام قرار ندارد

 (همان: 122)

ـ عالمِ آب: بیدل هم‌چون عارفان و حکیمان دنیا را سراسر خواب و خیال می‌پندارد و بیداری حقیقی را پس از مرگ می‌داند و از این منظر برای رهایی از این جهان مادی و این زندگی دنیوی باید از خود تهی شد و از یک پیشوا و رهبر مدد گرفت تا از مادیات گذشت و به حقیقت رسید.

رستن از عالم امکان تهی از خود شدنست

 

تو ز کشتی مگذر عالم آب است اینجا

(بیدل: 51)

و این عالم آب همان جهان گذرا و ناپایدار را برای خواننده متصور می‌شود که این عالم زودگذر حتی برای چشم حیران شبنم نیز فرض شده است زیرا دنیای زودگذر شبنم با طلوع آفتاب از بین می‌رود.

گر از گوهر دل بادة ناب است شبنم را

 

نم چشم غیر عالم آب است شبنم را

(بیدل: 215)

ولی از آنجا که بیدل یک کلمه را در معانی گوناگون به کار گرفته و بیشتر معانی دور و غریب را مدنظر داشته است. از یک نظر عالم آب را به جهت صفا و بی‌رنگی آب می‌توان به عالم قدس یا جهان معنوی نیز تعبیر کرد.

ما جرعه‌کش ساغر سرشار گدازیم

 

شبنم صفت از عالم آب است دل ما

 (بیدل: 54)

ـ آب آیینه: از ترکیبات خاص بیدل است که هردو موتیو مورد بحث این تحقیق را در خود دارد و در این معنی به خاطر صاف و زلال بودن هریک، از هردوی آن‌ها یک ترکیب ساخته است که بارزترین خصوصیت آن‌ها را نشان می‌دهد.

برق حیرت حسنت چو موج در گوهر

 

در آب آیینه محوند ما میان کباب

 (بیدل: 178)

ـ آب تیغ: که به معنی جوهر و تیزی و برندگی شمشیر است.

فغان کاین نوخطان ساده‌لوح از مشق بی‌باکی

 

به آب تیغ می‌شوند خط عنبرافشان را

(همان: 135)

آب تیغت تا نگردد صندل آرام‌ها

 

کی شود این نکته‌ات روشن که سر درد سرست

 (همان: 392)

ـ آب وضو: که استعاره از کمی مقدار آب ولی خاصیت پاکی و مطهر بودنش که همان‌طور که آب وضو موجب صفا و پاکی بدن انسان می‌شود صیقل آینه نیز موجب شفافیت و صفای آینة دل می‌شود.

دل اگر در جهد کوشد مفت احرام صفاست

 

هم به‌قدر صیقل است آب وضو آینه را

 (همان: 169)

آب ناز: از تعبیرات بسیار لطیف بیدل در توصیف اشک می‌باشد.

تیغ مژگانت به آب ناز، دامن می‌کشد

 

چشم مخمورت به خون تاک می‌بندد حنا

ـ بیدل از مفهوم «آب شدن» نیز فراوان در اشعارش استفاده نموده است که در بیشتر اوقات مفهوم «از بین رفتن» را در ذهن تداعی می‌کند.

زندگی آب شد از کشمکش حرص و هوی

 

چند تازیم پی سنگ که شکاری گیریم

 (بیدل: 241)

مژده‌ای ذوق وصال آینة زنگار شد

 

آب گردید انتظار و عالم دیدار شد

 (بیدل: 196)

دل را طپیدن از سر کوی تو برنداشت

 

این گوهر آب گشت و همان خاکسار ماند

 (بیدل: 176)

ـ «آب دادن» نیز از صورت‌های خیال‌انگیز این شاعر پرکار است که آن را به معنی «رونق و اعتبار دادن»، به‌کاربرده است.

یا رب چه سحر کرد خط عنبرین یار

 

کز جوی شب به مزرع خورشید آب داد

 (همان: 185)

ز باده برق عتاب آب دادنت ستم است

 

که گفت چهره برافروز و بی‌دماغ افروز؟

 (همان: 728)

ـ «آب شدن» و «آب گردیدن» نیز در اشعار بیدل فراوان به‌کاررفته است که معنی «بسیار شرمگین شدن» را به خاطر متبادر می‌سازد.

نگه به هر جا رسد، چو شبنم زشرم می‌باید آب گردد

 

اگر بداند که پی محابا به جلوه‌گاه که می‌خرامد

(همان: 243)

زخاک آستانت چشم بی‌نم می‌روم، امّا

 

دلی دارم که خواهد آب گردید آخر از ننگم
                         

 (همان: 829)

شبنم وصالی گل طلبید آب شد ز شرم

 

از هرکه هرچه می‌طلبی این‌چنین طلب

 (همان: 194)

مفاهیم استعاری آیینه در شعر بیدل

از پرکاربردترین عناصر شعری در اشعار بیدل آیینه است که به این وسیله خواسته تا به نوعی حیرت و سردرگمی خود را از درک راز هستی نشان می‌دهد. چرا که او آیینه را هم‌چون انسانی می‌داند که به خاطر منعکس کردن رازهای آفرینش در خود و نرسیدن به عمق و ژرفای این رازها همیشه در حیرت و سرگردانی است. البته این حیرت بیدل با تعجب و شگفتی که ما از این کلمه درک می‌کنیم متفاوت است. ازنظر او حیرت، نگریستن خالص است نه شگفت‌زدگی. وی از اینکه جمال یار را در آیینة دل خویش می‌بیند متحیر می‌شود. «در نظر بیدل آینه به اعتبار اینکه مانند چشمی است که همیشه باز است و هرگز بسته نمی‌شود یادآور حیرت است» (شفیعی، 1389: 323) و مهم‌ترین پیام عرفانی و فلسفی شعر بیدل چیزی جز تصویر حیرت نیست.

او به اعتباری دل انسان آگاه و پاک ضمیر را هم‌چون آیینه‌ای، صاف و زلال و بدون زنگار می‌داند که برای صاف و بی‌غش بودن آن باید خاموش بود تا صفحة دل هم‌چون صفحة آیینه صاف و به دور از ناخالصی و کدورت باشد که اگر انسان به چنین حال و مقامی دست یافت حقایق هستی در آیینة دلش نمودار خواهد شد.

بیدل شاعری مضمون‌آفرین است نه مضمون‌یاب. او با ذهن خلاق و نازک‌خیالی و نکته‌سنجی که دارد می‌تواند از یک واژة ساده و کاملاً محسوس و عینی تصویرهای کاملاً انتزاعی و دور از ذهن بسازد و چنان ذهن خواننده را درگیر استعاره‌‌های ذهنی و سیّال خویش بنماید که گاه او را عاجز از دریافت مفهوم شعرش می‌گرداند و گاه او را به تحسین وامی‌دارد. چراکه نگاه بیدل نگاهی استعاری است و هر چیز را به شکل ذهنیت خود درمی‌آورد؛ و این ویژگی شعر او را چندمعنایی و تأویل‌پذیر کرده است. احمدرضا اکرمی از میان موتیوهایی که او در اشعارش به کار گرفته آیینه امتیاز خاصی دارد چراکه بیش‌ترین مفاهیم فلسفی و در فانی خویش را به‌وسیله‌ این درون‌مایه بیان کرده است و از این جهت است که دکتر کدکنی او را شاعر آیینه‌‌ها دانسته است.

بیدل دهلوی آیینه را گاه به‌تنهایی و گاهی نیز به‌وسیلة ترکیبات بدیع و تازه‌ای که از آن ساخته با چنان حلاوتی در اشعارش به کار گرفته است که نگرشی جدید در خواننده نسبت به این شی‌ء ایجاد کرده، نگرشی حاکی از تقدّس و احترام و دقت و توجه.

چراکه این آیینه جلوه‌گاه یاراست و تجلّی شهود و مباد که در آن غباری بنشیند و مانع از دیدار محبوب شود ولی در اکثر کاربردهایی که از این کلمه و ترکیبات آن دارد آیینه را با حیرت قرین کرده است. در این مجال برخی از کاربردهای آیینه و ترکیبات آن را همواره با نمونه‌ای از اشعار این استاد بی‌بدیل مضمون‌آفرینی در اینجا می‌آوریم که همگان هرچه بیشتر با نوع مضامین و نگرش او آشنا شوند؛ و در آغاز بیتی چالش‌برانگیز از اشعار بیدل را که یکی از ترکیبات زیبای آیینه در آن به چشم می‌خورد را می‌آوریم آنجا که گفته است:

حیرت دمیده‌ام گل داغم بهانه‌ایست

 

طاووس جلوه‌زار تو آیینه خانه‌ایست

 (بیدل: 142)

ـ آیینه خانه از ترکیبات بسیار زیبا و خیال‌برانگیز در اشعار بیدل است که به معنی خانه یا سرائی که در آن آیینه‌کاری شده باشد آمده است.

لبریزم آن‌قدر زتمنای جلوه‌ای

 

کز شرم گر عرق کنم آیینه خانه‌ام

(همان: 267)

بیدل آیینه خانه را فراوان در اشعار خویش آورده است و لیکن از آنجا که تشبیهات ایشان عمومی و عینی ولی توضیحات ایشان دیریاب و فردی هستند هریک از خوانندگان ایشان برداشت‌های متفاوتی از این ترکیب دارند. ولی در ابیات فراوانی از اشعار بیدل آیینه خانه استعاره از چشم‌های شاعر است از آن جمله هستند:

طاووس ما بهار چراغان حیرت است

 

آیینه خانه‌ای به تماشا رسانده‌ایم

(همان: 372)

در عالم خیال تو این غنچه‌وار دل

 

آیینه خانه‌ای به گریبان شکست و ریخ