تحلیل زیبایی‌شناختی شادی‌‌سروده‌های لرستان با تکیه بر ترانة «سیت‌بیارم»

نوع مقاله: علمی پژوهشی

چکیده

سیت‌بیارم به معنی«برای تو بیاورم» که منظور از آن آوردن هدایا برای عروس از سوی داماد است. این ترانه بیشتر به صورت دسته‌جمعی توسط زنان، بدون نواختن موسیقی اجرا می‌شود. در این مقاله بر اساس منابع کتابخانه‌ای، کارکرد زیبایی‌شناختی ترانة «سیت‌بیارم» که به روش میدانی گردآوری شده، در دو بخش روساخت: «آواها، واژگان، موسیقی و صورخیال» و ژرف‌ساخت: «عاطفه، اندیشه و معنی» تجزیه و تحلیل شده است. دستاورد پژوهش نشان می‌دهد: در بخش روساخت: «آواها»، شور و حرکت توأم با موسیقی را گاه با آرامش و گاه با خشونت در ابیات می‌آفرینند. هم‌نشینی واژگان در تداعی عواطف و  معنی شعر نقشی مؤثر دارد. در پاره‌ای از ابیات، وزن و قافیه ایراد دارد که قابل اغماض است. موسیقی درونی ابیات به ترتیب، مرهون آرایه‌های «واج‌آرایی»، «واژه‌آرایی» و «جناس» است و موسیقی معنوی نیز به ترتیب فراوانی، ناشی از «مراعات‌نظیر»، «حسن‌تعلیل»، «اغراق» و.. است. «کنایه» و سپس «تشبیه» در آفرینش صورخیال مؤثرند. در بخش ژرف‌ساخت، از نظر عاطفی شور و شادی در ابیات موج می‌زند که مرهون آواها و واژگان و ترکیب خاص آن‌ها و  برخاسته از اندیشة حاکم بر ابیات است. از نظر معنی، به ترتیب فراوانی، موضوعات: «عاشقانه‌ها»، «منابع طبیعی » و«ملزومات زندگی روستایی عشایری » در ابیات مشهود است.

کلیدواژه‌ها


 

تحلیل زیبایی‌شناختی شادی­‌سروده‌های لرستان

با تکیه بر ترانة «سیت‌بیارم»

معصومه ارشد*

دکتر فرهاد طهماسبی**

دکتر رقیه صدرایی***

 

چکیده

سیت‌بیارم به معنی«برای تو بیاورم» که منظور از آن آوردن هدایا برای عروس از سوی داماد است. این ترانه بیشتر به صورت دسته‌جمعی توسط زنان، بدون نواختن موسیقی اجرا می‌شود. در این مقاله بر اساس منابع کتابخانه‌ای، کارکرد زیبایی‌شناختی ترانة «سیت‌بیارم» که به روش میدانی گردآوری شده، در دو بخش روساخت: «آواها، واژگان، موسیقی و صورخیال» و ژرف‌ساخت: «عاطفه، اندیشه و معنی» تجزیه و تحلیل شده است. دستاورد پژوهش نشان می‌دهد: در بخش روساخت: «آواها»، شور و حرکت توأم با موسیقی را گاه با آرامش و گاه با خشونت در ابیات می‌آفرینند. هم‌نشینی واژگان در تداعی عواطف و  معنی شعر نقشی مؤثر دارد. در پاره‌ای از ابیات، وزن و قافیه ایراد دارد که قابل اغماض است. موسیقی درونی ابیات به ترتیب، مرهون آرایه‌های «واج‌آرایی»، «واژه‌آرایی» و «جناس» است و موسیقی معنوی نیز به ترتیب فراوانی، ناشی از «مراعات‌نظیر»، «حسن‌تعلیل»، «اغراق» و.. است. «کنایه» و سپس «تشبیه» در آفرینش صورخیال مؤثرند. در بخش ژرف‌ساخت، از نظر عاطفی شور و شادی در ابیات موج می‌زند که مرهون آواها و واژگان و ترکیب خاص آن‌ها و  برخاسته از اندیشة حاکم بر ابیات است. از نظر معنی، به ترتیب فراوانی، موضوعات: «عاشقانه‌ها»، «منابع طبیعی » و«ملزومات زندگی روستایی عشایری » در ابیات مشهود است.

 

واژه‌های کلیدی

زیبایی‌شناسی، لرستان، شادی‌سروده‌ها، ترانه، سیت‌بیارم

مقدمه

مردم لر در پیمودن مسیر تولّد تا مرگ، با ره توشه‌هایی از باورها، آیین‌ها و آواها و زبانزدهای مخصوص، حماسه کار و زندگی را خلق می‌کنند. یعنی انسان در بستر زندگی و کار متولّد می‌شود؛ گاه شادمان است و گاه غمبار، گاه سور دارد و گاه سوگ، گاهی در عروسی است و گاهی در عزا و در این رهگذر، عزیزترین یادگاری که برای نسل بعد از خود بر جای می‌گذارد، فرهنگ است. (چنگایی و حنیف، 1374: 12)

بیان مسأله

در لرستان ادبیات عامّه که بخشی از فرهنگ مردم است؛ با توجه به شرایط اقلیمی و «دو نوع گویش رایج در آن نخست لکی که از لحاظ کثرت و پیرایش واژه‌های غنی قابل توجه می‌باشد و خود شاخه ای وسیع از زبان عصر ساسانی است و دیگری لری...»( غضنفری، 2،1364) شامل موارد زیر است:

الف) موره و هوره، ب) چیستان، پ) لالایی، ت) چریکه (بیت)، ث) فال چهل‌سرود، ج) ضرب‌المثل، چ) ترانه محلی، ح) قصه و ... (نجف‌زاده قبادی، 1391: 14)

نکته: موضوع مورد بحث این مقاله، ترانة محلی است که شادی سروده‌ها زیر مجموعة آن است.

ترانه محلی

ترانه‌های محلی زادة ذهن‌های خلاق بوده است. این ترانه‌ها، همواره تسکین ‌دهندة آلام و رنج‌های ناشی از کار و تلاش زندگی فردی و جمعی انسان‌ها بوده است. (ذوالفقاری، 1396: 287)

طبقه‌بندی ترانه‌ها

طبقه‌بندی ترانه‌ها به دلیل تنوع در مضامین و کاربردها بسیار مشکل است، اما می‌توان به تقسیم‌بندی‌های کلی از قبیل: ترانه‌های اجتماعی، ترانه‌های کار، ترانه‌های مراسم شادمانی، ترانه‌های کودکان، ترانه‌های فکاهی، ترانه‌های مستهجن (مستهجنات)، ترانه‌های عاشقانه، ترانه‌های حماسی، ترانه‌های سرگرمی (چیستان‌ها و معماها) ترانه‌های سوگ و... رسید که هر یک می‌توانند دارای زیرمجموعه‌هایی باشند؛ مثل ترانه‌های اجتماعی شامل: طنز، سیاسی، اجتماعی و ...

از میان موارد فوق، ترانه‌های مراسم شادمانی (شادی ‌سروده‌ها) و از آن جمله ترانة «سیت ییارم»، موضوع بحث این مقاله است:

شادی‌سروده‌ها: شامل تک‌بیت‌هایی است که در مجالس شاد مانند ختنه‌سوران، نامزدی و شیرینی‌خوران، عقدکنان، حنابندان و عروسی، زنان و مردان با آهنگی دلنشین و شاد به صورت گروهی می‌خوانند و دست می‌زنند و کِل می‌کشند.

موسیقی لری که شامل نواها و نغمه‌های لری و لکی است از خصایل عاطفی و انسانی سرشار است. حتی در ترانه‌های حماسی و رزمی ‌پیامی ‌نهفته است که جنگ و برادرکشی را منع می‌کند و با توصیف صحنه، هشدار می‌دهد آن که بر زمین افتاده دشمن نیست؛ بلکه فردی از تبار و طایفه توست. ترانه‌های شورانگیز عاشقانه، قصة فراق را به شکوه و شکایت چنان که معمول است تبدیل نمی‌کند، بلکه همة ترانه سرشار است از محاسن دلدار. نغمه‌ها و نواهای لری در انتقال احساس و یا ایجاد انگیزه به صورت روایی و یا آیینی اثربخش است. (ایزدپناه، 1384: 175)

موسیقی و ترانه‌های عروسی در لرستان به سه بخش تقسیم می‌شود:

1ـ موسیقی با کلام   2ـ موسیقی بدون کلام   3ـ ترانه‌ها و آواهای بدون موزیک

موسیقی با کلام، آمیزه‌ای است از موزیک و اشعار محلی که توسط مردها خوانده می‌شود و عموماَ در حین رقص محلی (دست گرفتن) به اجرا در می‌آید.

موسیقی بدون کلام، بی‌همراهی آواز اجرا می‌شود و از تم‌های محرک و نشاط‌آور تشکیل گردیده است. کلام بدون موزیک نیز، به صورت دسته‌جمعی و بیشتر توسط زنان (زنانی که دور عروس حلقه زده اند) خوانده می‌شود. معروف‌ترین این آواها، هیوله‌ها می‌باشد که در اکثر نقاط لرستان امروزی، صرف نظر از گویش منطقه به همین نام مشهور است. «چنگایی و حنیف، 42:1374» هیوله وسیع‌ترین، نافذترین و معروف‌ترین آواهای عروسی است؛ اکثر قریب به اتفاق زنان لرستان این لفظ را می‌شناسند. در گویش لری خرم‌آبادی به هیوله، «سیت‌بیارم» هم می‌گویند. «همان: 49»

سیت‌بیارم: به معنی«برای تو بیاورم» که منظور آوردن هدایا برای عروس از سوی داماد است. این آواز بیشتر به صورت دسته ‌جمعی توسط زنان و دست زدن با همین ریتم، بدون نواختن موسیقی اجرا شده و درمقام سنگین‌سماع است که امروزه با کمانچه و ضرب یا سرنا و دهل نیز شنیده می‌شود. (سیف‌زاده، 1377: 47)

(سیت‌بیارم). سی، یعنی برای، (ت ) ضمیر مفرد دوم شخص یعنی برایت، بیاورم. چون این جمله در بسیاری از بیت‌های آن آمده است و تکرار شده است، از این رو به (سیت‌بیارم) مشهور و ماندنی شده است.

سؤال تحقیق: این است که: آیا ابیات ترانة «سیت‌بیارم» کارکرد زیبایی‌شناختی دارند؟

فرضیة تحقیق: با توجه به بعد تأثرات عاطفی و احساسی این ابیات که برخاسته از کاربرد آرایه­های ادبی است می­توان گفت: ابیات ترانة «سیت‌بیارم» کارکرد زیبایی‌شناختی دارند.

اهداف تحقیق

ـ بررسی ادبیات عامیانه لرستان به منظور حفظ میراث کهن این مرز و بوم با تکیه بر ادبیات شفاهی

ـ تبیین ابعاد زیبایی‌شناختی شادی ­سروده­های لرستان در قالب ابیات ترانة «سیت بیارم»

ـ تبیین و تصویر هویت فردی و اجتماعی اقوام لر و لک استان لرستان با تکیه برادبیات شفاهی ایشان.

ـ کمک به غنی‌سازی نقد ادبی در حوزة ادبیات عامیانه و به ویژه در منطقه لرستان.

ضرورت و اهمیت تحقیق

در لرستان به واسطه دارا‌بودن تاریخی کهن، ادبیات شفاهی، از جمله شادی ­سروده­ها، سهم بزرگی در فرهنگ این سرزمین دارد؛ ادبیاتی که با گذشت زمان در حال فراموشی است و متولیان امر نیز تاکنون برای حفظ و نگه‌داری آن هیچ اقدام چشم‌گیری انجام نداده‌اند؛ لذا انجام تحقیقی گسترده و همه جانبه در این باب ضروری به نظر می‌رسد.

پیشینه و روش تحقیق

در رابطه با شادی‌ سروده‌ها و به طور اخص زیر مجموعة آن ترانة «سیت بیارم»، پژوهش‌هایی در جهت گردآوری ترانه­ها صورت گرفته است و برخی کتب و مقالات نیز پاره‌ای از ابعاد این موضوع را با رویکردی متفاوت مورد بررسی قرار داده‌اند. منابع زیر تا حدودی با موضوع (شادی ‌سروده‌ها)، مرتبط است:

ـ «فرهنگ مردم لرستان» نویسنده: سعید شادابی (1377).

ـ «فرهنگ قوم لر» مؤلفان: عزت الله چنگایی، محمد حنیف (1374).

در این آثار، نگارندگان نحوة اجرای آداب عروسی را بیان نموده و نمونه‌هایی از ترانه‌های آن را به فارسی روان بازگردانی نموده اند.

ـ «پیشینة تاریخی موسیقی لرستان» مؤلف: سیدمحمد سیف‌زاده (1377).

در این کتاب، نویسنده انواع موسیقی و ترانه‌های محلی لرستان شرح داده و متن ترانه‌ها را به طور کامل بیان نموده است.

ـ «سور و سیت بیارم» پژوهشی در بارة مراسم عروسی و رابطة آن با سیت بیارم در لرستان، پژوهش و نگارش: غلام حسین محمدیان (سکوند) (1388) نگارنده در این کتاب رسوم و سنن مربوط به عروسی در لرستان را در قالب تک بیت‌هایی موسوم به «سیت بیارم» بیان نموده است.

ـ «فهلویات یا (پهلویانه‌ها) تک بیت‌های کهن سور و سوگ به زبان لکی» نویسنده: علیمردان عسکری عالم (1382).

نویسنده، تک‌بیت‌های سور و سوگ را «پهلویانه» یا فهلویات دانسته و به طور مختصر به نمونه‌هایی از این ابیات پرداخته‌ است.

موضوع این مقاله بررسی جنبة زیبایی‌شناختی ترانة «سیت‌بیارم» در دو بخش روساخت: بررسی«آواها، واژگان، موسیقی و صور خیال» و ژرف ‌ساخت: «عاطفه، اندیشه و معنی» است که می‌تواند حاوی زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی و تاریخی و... باشد.

برای تحلیل زیبایی‌شناسی ترانة «سیت‌بیارم»، به کمک نمونه­گیری از دویست بیت که از طریق  گفتگو با گویشوران محلی و با بهره‌گیری از سه منبع مهم گردآوری شده‌اند، کوشیده‌ایم مباحث را به صورت کمی ‌و توصیفی ارایه دهیم. صد بیت از این ابیات به صورت تصادفی انتخاب شده و از نظر زیبایی‌شناسی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

سه منبع مورد استفاده عبارتند از: کتاب‌های:

 1ـ «پیشینة تاریخی موسیقی لرستان» مؤلف: سیدمحمد سیف‌زاده (1377).

2ـ «سور و سیت‌بیارم» پژوهشی در بارة مراسم عروسی و رابطة آن با سیت‌بیارم در لرستان، پژوهش و نگارش: غلام‌حسین محمدیان (سکوند) (1388)

 3ـ «فهلویات یا (پهلویانه‌ها) تک‌بیت‌های کهن سور و سوگ به زبان لکی» نویسنده: علیمردان عسکری عالم (1382).

بحث و بررسی

با توجه به این که شعر از شاخه‌های هنر است. (محجوب، 1382: 37) و زیبایی لازمة هنر؛ می‌توان آن را از نظر زیبایی بررسی کرد اما واقعیت این است که بسیاری از نظریه­های زیبایی‌شناسی نسبی است و بر پایۀ ذوق و سلیقه استوار است.

در راستای ارزیابی دقیق‌تر شعر از منظر زیبایی‌شناسی، برخی از محققان معتقدند: «می‌توانیم هر عنصری را در شعر فقط به‌ این عنوان که آیا توانسته شعر را در رسیدن به هدف اصلی‌اش کمک کند، ارزیابی کنیم. هم‌چنین می‌توانیم در مورد کل شعر از این نظر که‌ آیا این عناصر دست به دست هم داده و یک مجموعة کامل را تشکیل داده‌اند یا نه، قضاوت کنیم» (پرین، 1373: 103).

    کالریج[1] زیبایی شعر را محصول زیبایی قسمت‌های گوناگون آن دانسته، می­گوید: «در شعر لذتی که از کل اثر می‌بریم با لذت حاصل از یکایک اجزای ترکیب سازگار و حتی ناشی از آن است.» (دیچز، 1373: 173) بر اساس این دیدگاه می­توان گفت زیبایی شعر حاصل زیبایی واحدهای ساختاری آن اعم از روساخت و ژرف‌ساخت است؛ که در بخش روساخت شامل: زبان، موسیقی و صور خیال است و در بخش ژرف­ساخت شامل: عاطفه و اندیشه­ای که عاطفه را شکل می­دهد و هم‌چنین موضوع یا پیام یا آنچه در ادبیات کلاسیک تحت عنوان مـعنی شـعر مطرح است.» (صهبا، 1384: 93)

روساخت (زبان، موسیقی، صورخیال)

زیبایی زبان: «کروچه[2] و فوسلر[3] معتقد بودند که زبان جـنبة هـنری و خلاق دارد و با سبک و زیبایی عجین است‌.» (شمیسا، 1378: 120‌)

زیبایی زبان را در بخش‌آوایی، واژگانی می‌توان بررسی نمود:

آواها: صاحب نظرانی که به وجود رابطة طبیعی میان آوا و مفهوم معتقدند، مدعی هستند که علاوه بر واژه‌ها، آواها (یا واج‌ها) نیز در انتقال معنا و مفهوم نقش دارند؛ این ادعا به ویژه در زبان ادبی قابل توجه است.

«الکساندر پوپ[4]، شاعر و منتقد معروف انگلیسی، بر این عقیده است که در هر شعر صوت باید انعکاسی از معنی و ارتباطی با آن داشته باشد.» (یوسفی، 1386: 172)

«در کتاب آناتومی ‌شعر[5] در بارة دلالت حروف بر مفاهیم چنین آمده ‌است:

مصوت‌های بلند بیش از مصوت‌های کوتاه بر آرامش و وقار دلالت دارند. مصوت‌های کوتاه حاکی از حرکت سریع و هیجان هستند. «ب» و «پ» بر صداهای انفجاری، سرعت، حرکت دلالت دارند. «م» و «ن» بر زمزمه، آواز، موسیقی حکایت می‌کند. «ل» بر مایع روان، جوی آب، استراحت، آرامش، سرخوشی دلالت دارد. «ک» و «گ» و «چ» حاکی از خشونت، درشتی و سختی، سر و صدا و برخورد است. (ناگفته نماند که «خ» و بعد «غ» از دیگر حروف خشن‌تر هستند.) «س» و «ش» بر صداهای هیس، فش، هم‌چنین صداهای نرم و صاف و آرام بخش دلالت دارند. «ز» به بافت کلام خشونت می‌دهد...«ت» و «د» همانند «ک» و «گ» هستند اما با تأکیدی کمتر. «ر» بیشتر در بافت‌های دارای صدا و حرکت به کار می‌رود... ضمناً دلالت صدای حروف بر صدای اشیاء و مفاهیم خاص، حرف تازه‌ای نیست بلکه از دیرباز مورد بحث بوده؛ علمای اسلامی‌آز جمله ابوعلی سینا به بعضی از آن‌ها اشاره کرده‌اند». (وحیدیان کامیار، 1375: 28)

جدول(1) نتایج به دست آمده از فراوانی آواها در صد بیت نمونه «سیت‌بیارم»، به این شرح است:

حروف

تعداد بیت

درصد

مصوت‌های کوتاه

84

%84

ر

76

%76

مصوت‌های بلند

70

%70

م، ن

65

%65

س، ش

60

%60

ت، د

50

%50

ک، گ، چ، خ، ز

41

%41

ب ، پ

23

%23

ل

10

%10

با توجه به مفاهیم آواها و نتایج به دست آمده، فراوانی مصوت‌های کوتاه به همراه صامت «ر» به خوبی شور و هیجان و حرکت برخاسته از شادی و نشاط نهفته در ابیات سور را منعکس می‌کند که با آرامش و وقار ناشی از مصوت‌های بلند و زمزمه و آواز و موسیقی صامت‌های «م» و «ن»، همراه است و در نهایت به آرامش ناشی از صامت‌های «س، ش» منجر می‌گردد با توجه به میزان فراوانی سایر صامت‌ها هم‌چون: «ت، د»، «ک، گ، چ، خ، ز»، و «ب،پ» در پاره‌ای از ابیات، سر و صدا و حرکت ودرشتی دریافت می‌شود که با توجه به مضمون ابیات «سیت‌بیارم»، امری بدیهی است و برخاسته از شور و شعف این سروده‌هاست و در نهایت با وجود صامت «ل» به نرمی ‌و آرامش و سرخوشی منجر می‌شود.

واژگان

گزینش مناسب‌ترین واژه‌ها برای القای مفهوم و پیام، نقش بسیار مهمی ‌در شعر دارد. «واژه‌ها با داشتن دلالت‌های گوناگون معنایی که از طریق مجاز، استعاره، نماد و... پدید می‌آید، دارای توان‌های بالقوه‌ای هستند که ذهن توانمند شاعری می‌تواند آن‌ها را در سرایش خود به کار گیرد و از گردة آن‌ها به سود خود کار بکشد.» (حسنلی، 1391: 103)

«انسجام[6] پیوند میان جمله­هایی است که یک متن[7] را تشکیل می­دهند بر اساس نظریة هلیدی[8] یک گونه از انسجام،

انسجام واژگانی[9] است. و یکی از انواع انسجام واژگانی، تکرار است. منظور از «تکرار» در نظریة هلیدی، تکرار واژه در دو و یا چند جمله است، که موجب پیوند و انسجام بین آن جمله­ها می­شود.» (بهادری، شیری: 1392: 108)

در ابیات زیر ، شاهد تکرار واژه و در نتیجه انسجام متن هستیم:

سیت‌بیارم سیت‌بیارم باری گل باری حنا

 

حنایا سی دس و پاشو گلیا سی سر جا

Sīt bēārem Sīt bēārem  bārē gol  bārē Henā / Henāyā sī das ō pāŝo Golēā sī sare jā    

برایت بیاورم برایت بیاورم، یک بار گل و یک بار حنا، حناها برای دست و پاهایشان (عروس و داماد) و گل‌ها برای بستر آن‌ها

تکرار ترکیب واژگان «سیت بیارم: برایت بیاورم» در آغاز بسیاری از ابیات این ترانة قدیمی دلیلی بر تأکید و پافشاری بر انجام مضمون نهفته در بیت و حاکی از عشق و محبت و صداقت است چرا که منظور، آوردن هدایا برای عروس و داماد و ... است. در همین ترکیب و تکرار و سایر واژگان بیت، مصوت‌های بلند «ای» و «ا» و صامت «س»، تداعی‌کنندة آرامش و وقار است که با سرعت و حرکت ناشی از تکرار صامت‌های «ب، ر» در هم می‌آمیزد و تصویری از شوق و شور و عشق را برای انجام مضمون بیت، به نمایش می‌گذارد. کاربرد واژگان «گل» و «حنا» فضای بیت را عطرآگین ساخته و تصویری زیبا و بدیع را رقم زده است.‌   

سیت‌بیارم سیت‌بیارم، دسمالیا که رنگ و رنگ

 

تو و ناز چوپی بوازی غم درا د دل تنگ

Sīt bēārem Sīt bēārem dasmālyā kë raŋ ve raŋ      tō ve nāz čūpī bavāzī qam derā de dele taŋ

برایت بیاورم دستمال‌های رنگارنگ تا تو با ناز برقصی و غم وغصه از دل بیرون آید.

استفاده از آواهای «ب، ر، چ» و واژة «چوپی (رقص)»، سرعت و حرکت رقصیدن را در ذهن تداعی می‌کند. آواهای «ن، گ»، آواز و موسیقی این رقص را رقم می‌زند. واژة «رنگ وِ رنگ(رنگارنگ)» تصویری زیبا با رنگ‌های شاد و فرح‌ بخش می‌آفریند که کاربرد مصوت‌های «ا» و  «ای» و صدای «س» این تصویر زیبا را به آرامش و  وقار ختم می‌نماید.

«چوپی: 1ـ دسته و گروه 2ـ عده و تعدادی که دست در دست هم بازی محلی لکی می‌کنند (چوخی) وگاه به سر دسته و رهبر گروه می‌گویند. یا به رهبر و سردستة آن‌ها (سر چَلَه، سرچوپی، سرچوخی) گویند.» (کیانی کولیوند، 1:450:1390)

موسیقی

در‌ راستای چگونگی‌ ایجاد توازن‌ها و تناسب‌ها، موسیقی شعر به انواع مختلفی تقسیم مـی‌شود. بـعضی از انواع شناخته‌شدة آن را دکتر شفیعی کدکنی چنین معرفی می‌کند: «موسیقی بیرونی (عروض)، موسیقی کناری (قافیه و ردیف)، موسیقی درونی (جناس‌ها و قافیه‌های میانی، و هم‌خوانی مصوت‌ها و صامت‌ها) و موسیقی مـعنوی (انواع هماهنگی‌های معنوی درونی یک مصراع یا چند مصراع: تضاد، طباق، مراعات‌نظیر و ....» (شفیعی،271:1370).

موسیقی بیرونی (وزن)

همة محققان شعر عامه اذعان دارند که وزن شعر عامه با وزن شعر رسمی فارسی متفاوت است؛ اما در این تفاوت اختلاف نظر دارند. عده‌ای از محققان به عروضی بودن و برخی به هجایی بودن و دسته‌ای به تلفیقی از این دو اشاره کرده‌اند. (ذوالفقاری، 300،1396)

جدول (2) با توجه به نمونه‌های مورد بررسی در این پژوهش به نظر می‌رسد که وزن عروضی تمام ابیات، «فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن» بحر رمل مثمن محذوف باشد:

مصرع اول

مصرع دوم

تعداد هجاها

سیت‌بیارم سیت‌بیارم چارکی گوشت بره

̶ U ̶   ̶  U  ̶   ̶   ̶  U  U ̶   ̶   ̶  U  U UU   ̶

بونیتو وا شونه دوما تفنگ پس‌نقره

U  ̶  U  ̶  U  ̶  U  U  U  ̶  U  ̶  U U ̶

15-15

سیت‌بیارم سیت‌بیارم باری گل باری حن

̶̶  U ̶   ̶   ̶   ̶   ̶   ̶   ̶  U  U ̶   ̶   ̶  U U ̶

حنایا سی دسِ پاشو گلیا سی سر جا

U  ̶   ̶   ̶  U  ̶   ̶   U U  ̶   ̶   ̶  U  U  ̶

15-15

 

با توجه به این نکته که در تقطیع پایه­های آوایی ابیات‌، وزن مذکور حاصل نمی‌شود اما تعداد هجاها در دو مصرع برابر است (15-15)؛ بنا بر این می‌توان گفت: وزن ابیات ترانة «سیت‌بیارم» هجایی است، نه عروضی.

موسیقی کناری

در اشعار عامه، قافیه قواعد و قوانین آزادمنشانۀ خود را دارد. (احمدپناهی سمنانی، 1383: 140) و بسیاری از ایرادهای قافیه در شعر رسمی‌چون: اقوا، اکفا، سناد و ایطا (ماهیار، 1387: 287)، از اصول پذیرفتۀ دانش قافیه در اشعار عامه است؛ زیرا «اساس قافیه بر نزدیکی تلفظ حروف است؛ نه بر یکسان بودن حرف روی که در شعر کلاسیک فارسی و عربی اصل است.» (کمرپشتی، 477:1390-485) لذا در ترانة «سیت بیارم» نیز، قافیه شدن کلمات، بر اساس بعد شنیداری است نه نوشتاری:

  

بیا تا ریم مهرش کنیم ار پدرش راضیه

 

کدخدا باوه ای دختر، ملا میرزا قاضیه

کلمات قافیه: راضیه، قاضیه ـ قافیه: راضی(صفت) ـ قاضی (صفت)

اسب کیه اسب کیه زنشه مین قلا

 

اسب که شادوما زینش بیریت د طلا

کلمات قافیه: قلا، طلا    قافیه: قلا (قلعه: اسم)،  طلا (اسم)     

ـ قافیه‌شدن کلماتی که حرف روی در آن‌ها با تلفظ یکسان و املای متفاوت است:

تاس چرخی تاس چرخی، دِ فلک بازی کنه

 

بیتونش وی دس دوما تا عروس راضی کنه

کلمات قافیه: بازی، راضی    قافیه: بازی (اسم) راضی (صفت)      ردیف: کنه (کند: فعل)

    ناهمسانی مصوت‌ها در کلمات قافیه:

امشو چارده‌شوه‌‌ها زنیم چو و دهِل

 

شو چراغ و روز چراغ‌ها یاریم خرمنی گُل

کلمات قافیه: دُهِل، گُل   قافیه: دهل: طبل (اسم)      گل (اسم)

موسیقی درونی: هم خوانی صامت‌ها و مصوت‌ها، به صورت «واج‌آرایی»، «واژه‌آرایی» و «جناس»، در ابیات، قابل بررسی است:

 جدول (3) موسیقی درونی (در صد بیت):

نوع آرایه

تعداد بیت

درصد فراوانی

واج‌آرایی

100

100

واژه‌آرایی

84

%84

جناس

5

%5

   واج­آرایی و واژه­آرایی: لازم به ذکر است که بسیاری از ابیات هر دو آرایة «واج‌آرایی» و «واژه‌آرایی» را توأم دارند:

کل‌زنونه کل زنیتو کلتون بلن زنیت

 

هر کومتو خور دوما کلتون د دل زنیت

Kel zenonë Kel zenēto keleton bolen zenēt       har komto xoare domā keleton de del zenēt  

ای افرادی که کِل می‌زنید (فریاد هلهله و شادی