بررسی ثاثیر موسیقایی ردیف و قافیه در منظومه خسرو و شیرین نظامی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

چکیده

زیبایی­شناسی و تعیین ارزش واقعی یک اثر، نتیجۀ کار سبک­شناسی روی آن اثر است. در بررسی سبک­شناختی متون، یکی از سطح­های مورد بررسی، سطح زبانی متن است و در سطح زبانی، یکی از مقوله­های مهم، سطح آوایی یا سطح موسیقایی متن است. سطح آوایی خود به سه بخش موسیقی بیرونی، موسیقی کناری و موسیقی درونی تقسیم می­شود. ردیف و به­ویژه قافیۀ یک شعر بخش مهمّی از موسیقی کناری در شعر است که هم به تنهایی و هم در کنار دیگر بخش­های آوایی کلام، نقش مهمّی در ارزش بخشیدن به شعر دارد. بررسی قافیۀ شعر تا حدّ زیادی می­تواند توانایی و قدرت خلّاقیّت شاعر را در هنر شعر بیان نماید. منظومۀ خسرو و شیرین نظامی از جملۀ منظومه­هایی است که گوینده با هنرمندی تمام، از این توانایی در شعر استفاده می­کند و بی­همتا بودن خود را در غنابخشی به قافیه به نمایش می­گذارد. پژوهش حاضر با استفاده از روش کتابخانه­ای و تحلیل محتوا موسیقی کناری را در منظومۀ خسرو و شیرین نظامی بررسی کرده است تا تأثیر این عناصر موسیقایی در شعر این شاعر آشکار گردد. باید گفت که نظامی در کمال هنرمندی توانسته است از قافیه­هایی بهره ببرد که هم سخن او را زیباتر کند و هم طراوت قافیه­ها حفظ شود. ارزش قافیۀ وی گاه با کاربرد آرایه­های لفظی و معنوی بدیع مانند تناسب یا مراعات­النظیر، تضاد، تکرار، سجع و جناس بیشتر می­شود؛ زیرا در این حالت، کلمۀ قافیه دارای ارزش­های تصویری، موسیقایی، معنوی و... خواهد شد که سبب مؤثّرتر جلوه دادن پیام شعری خواهد شد. نظامی از ردیف نیز به عنوان عاملی در غنی­تر کردن بخش­های عاطفی خسرو و شیرین استفاده کرده است. بیشتر ردیف‌های منظومۀ خسرو و شیرین فعل هستند و شاعر از ردیف­های اسمی که در ایجاد صُورخیال نقش مؤثّرتری نسبت به ردیف فعلی دارند، استفاده چندانی نکرده است.

کلیدواژه‌ها