استعاره به توان دو2 در گونه‌ای هنرسازه‌ی ترکیبی (استعاره‌های مصرّحه و مکنیه در «کنایه‌ی استعاری2 ـ ایهامی»)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته ی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران

چکیده

هنرسازه‌های ترکیبی که در مقابل صناعات منفرد قرار می‌گیرند، بسیار دیر و در مطالعات اخیر بلاغی کشف و معرّفی شدند؛ از این‌رو، هنوز شناخت همه‌جانبه و دقیق این شگردهای نویافته به زمان و پژوهش‌‌های بیشتری نیاز دارد. یکی از انواع هنرسازه‌های ترکیبی، صناعت «کنایه‌ی استعاری ـ ایهامی» است که تاکنون چند پژوهش‌ در زمینه‌ی این شگرد آمیغی انجام‌شده‌ و گونه‌هایی از آن مورد بررسی قرار گرفته است. این مطالعه که به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از ابزارهای کتابخانه‌ای نوشته‌ شده‌‌است، ضمن بازنگری در نام‌های هنرسازه‌های ترکیبی و تغییر و اصلاح آن‌ها، به بررسی یکی از گونه‌های هنرسازه‌ی ‌«کنایه‌ی استعاری ـ ایهامی» می‌پردازد که تاکنون به لحاظ نظری و مستقل بدان پرداخته نشده‌است. نیز کوشش این جستار بر آن است که با الگوبرداری از ظاهر مبحث «توان» دانش ریاضیات، بدون ایجاد تغییر در نام اصلی هنرسازه و برافزودن صناعتی دیگر به آن، دو گونه‌ی متمایز از یکدیگر را تفکیک کند.

کلیدواژه‌ها


منابع و مآخذ
1ـ انوری، اوحدالدین محمد به محمد. (1364). دیوان انوری. به تصحیح محمدتقی مدرس­رضوی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 85.
2ـ بیدل دهلوی، عبدالقادر بن عبدالخالق. (1386) گزیده­ی غزلیات بیدل. به کوشش محمدکاظم کاظمی، تهران: عرفان، 488.
3ـ جوینی، عطاملک بن محمد. (1392). تاریخ جهانگشای جوینی (تاریخ خوارزمشاهیان). به تصحیح حبیب­الله عباسی و ایرج مهرکی، جلد دوم و سوم، چاپ سوم، تهران: نشر زوار، 68 و 98.
4ـ حافظ شیرازی، شمس­الدین محمد. (1377). دیوان غزلیات. نسخه­ی دکتر قاسم غنی و محمد قزوینی، تهران: مهرزاد، 47 و 105.
5ـ حسن­پور­آلاشتی، حسین. (1384). طرز­ تازه. تهران: انتشارات سخن، 213.
6ـ ­حق­جو، سیاوش. «پیشنهاد برافزودن دو فن دیگر برفنون چهارگانه­ی علم بیان» در مجموعه مقاله­های نخستین گردهمایی پژوهش­های زبان و ادب فارسی، به کوشش دکتر محمد دانشگر، جلد اول، تهران: مرکز بین‏المللی تحقیقات زبان و ادبیات فارسی و ایران­شناسی دانشگاه تربیت مدرس، 1381، 427 ـ 419.
7ـ ـــــــــــــــ . «طرف وقوع و شگردهای ادبی ناشناخته». فصلنامه­ی جستارهای ادبی، شماره­ی 8، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، 1389، 96 ـ 79.
8 ـ ـــــــــــــــ . «سبک هندی و استعاره­ی ایهامی کنایه». فصلنامه­ی تخصصی سبک­شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال چهارم، شماره­ی اول، 1390، 268 ـ 258.
9ـ حق­جو، سیاوش و سرمدی، محسن. «کنایه­های ترکیبی در غزلیات بیدل». مجله­ی پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره­ی 46، 1396، 68 ـ 45.
10ـ حق­جو، سیاوش و اسکندری، مسعود. «کنایه­پردازی ترکیبی در اشعار وحشی بافقی» در مجموعه مقالات هشتمین همایش انجمن ترویج، دانشگاه زنجان، 1392، 12 ـ 1.
11ـ حق­جو، سیاوش و میردار رضایی، مصطفی. «باززایی عناصر ادبی تصویرساز قرن ششم در تصویرهای شعری قرن هشتم (نمود دوباره­ی شگردهای آمیغی در تصویرهای قرن هشتم)». مجلّه­ی جستارهای ادبی دانشگاه فردوسی مشهد، 1396، 155 ـ 125.
12ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «بررسی یکی از راه­های بیگانه‌سازی در غزل­های
صائب
». فصلنامه­ی علمی پژوهشی فنون ادبی دانشگاه اصفهان، سال دهم، شماره­ی 1 (پیاپی 22)، 1397،
70 ـ 57.
13ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «تأثیر شگردهای آمیغی بلاغی بر فرآیند تکوین و تکامل تصویر سبک‏های شعر فارسی». اولین نشست کرسی­های ترویجی عرضه و نقد ایده­ی علمی، دانشگاه مازندران، 1397.
14ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «سبک­شناسی مقایسه­ای مثنوی­های مصیبت­نامه و منطق‏الطیر عطار و مثنوی معنوی (مطالعه­ی موردی: شگردهای شعری)». فصلنامه­ی علمی پژوهشی مطالعات زبانی ـ بلاغی دانشگاه سمنان، 1398، پذیرفته­شده.
15ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «کشف ­و تکامل یک صناعت سبک­ساز». مجله­ی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت معلم، سال 24، شماره­ی 81، 1395، 89 ـ 71.
16ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «گونه­ای کنایه­ی آمیغی در غزل صائب». فصلنامه­ی علمی پژوهشی فنون ادبی دانشگاه اصفهان، سال 6، شماره­ی 2، 1393، 84 ـ 69.
17ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «مقارنت صناعات ترکیبیدر پیکره­ی تصویرهای شعر و نثر قرن ششم (مطالعه­ی موردی: مخزن الاسرار و مقامات حمیدی)» در پنجمین همایش متن­پژوهی ادبی، نگاهی تازه به سبک­شناسی، بلاغت و نقد ادبی، جلد نهم، 1397، 652 ـ 633.
18ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «منوچهری و آغاز ترکیب در تصویر (بررسی مقایسه­ای اجزای تصویرهای منوچهری با چند شاعر شاخص سبک خراسانی)». مجلّه­ی علمی ـ پژوهشی بوستان ادب دانشگاه شیراز، دوره­ی 11، شماره­ی 1، 1398، 22 ـ 1.
19ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «مقارنت صناعات ترکیبیدر پیکره­ی تصویرهای شعر و نثر قرن ششم (مطالعه­ی موردی: مخزن الاسرار و مقامات حمیدی)». پنجمین همایش متن­پژوهی ادبی، نگاهی تازه به سبک­شناسی، بلاغت و نقد ادبی، 1397، 652 ـ 633.
20ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . «وارسی سازه­های تصویر در منطق­الطیر». مجموعه مقالات نخستین همایش زبان فارسی و اندیشه­ی ایرانی ـ اسلامی (فریدالدین عطار نیشابوری)، 1397، 659 ـ 634.
21ـ حمیدالدین بلخی، عمر بن محمود. (1389). مقامات حمیدی. به تصحیح رضا انزابی­نژاد، چاپ سوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 50.
22ـ خرمشاهی، بهاءالدین، (1367). حافظ­نامه. بخش اول، چاپ دوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش، 230.
23ـ خواجوی کرمانی، کمال­الدین ابوالعطاء. (1371). غزلیات خواجوی کرمانی. چاپ دوم، به کوشش حمید مظهری، کرمان: انتشارات خدمات فرهنگی کرمان، 22.
24ـ ساوجی، سلمان بن محمد. (1389). کلیات سلمان ساوجی. با مقدمه و تصحیح عباسعلی وفایی، تهران: انتشارات سخن، 283.
25ـ شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1396). رستاخیز کلمات. چاپ چهارم، تهران: سخن، 149.
26ـ شفیعیون، سعید، زلالی خوانساری. (1387).  سبک هندی (بررسی جایگاه زلالی در شعر قرن یازدهم همراه­های شعر او). تهران: انتشارات سخن، 40.
27ـ شمیسا، سیروس. (1385). بیان. تهران: تابش، 286.
28ـ ـــــــــــــــ . (1382). سبک­شناسی شعر. چاپ ششم، تهران: انتشارات فردوسی، 260.
29ـ فرخی سیستانی، ابوالحسن علی بن جولوغ، (1371). دیوان، چاپ چهارم، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: کتاب‏فروشی زوار، 30.
30ـ کزازی، میرجلال­الدین. (1373). زیبایی­شناسی سخن پارسی ـ بیان. تهران: نشر مرکز، کتاب ماد، 172.
31ـ میردار رضایی، مصطفی. «ابعاد کنایه در غزلیات صائب». پایان­نامه­ی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، با راهنمایی سیاوش حق­جو، دانشگاه مازندران، 1391، 172.
32ـ ــــــــــــــــــ . «فرآیند تکوین و تکامل تصویر از سبک خراسانی تا سبک عراقی با تکیه بر شگردهای ترکیبی». سیاوش حق­جو. رساله­ی دکتری زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه مازندران، 1397، 30 و 81.
33ـ وحشی بافقی، کمال­الدین محمد. (1342). دیوان وحشی بافقی. با مقدمه­ی سعید نفیسی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات جاویدان، 1342، 12.